بورسان - Bourseon

سه سناریو برجامی از چشم‌انداز روابط اقتصادي ایران و چین

ایران برای چین، کره شمالی دوم می‌شود؟

  • افزودن به علاقه‌مندی‌ها
  • اشتراک‌گذاری
  • 3 پسندیدن

بورسان: تحریم‌های ادامه‌دار علیه ایران، موقعیت ایران را در دیپلماسی اقتصادی با چین، مهم‌ترین شریک تجاری‌اش، تضعیف کرده و در مقابل دست بالا برای چانه‌زنی را از آن اژدهای زرد کرده است.

نکته آن است که روابط ایران و چین، سال‌ها بر محور «انرژی» و صادرات نفت بود و در سال‌های تحریم این اهرم از ایران گرفته شد و در مقابل، آثار جدی تحریم، زیان مضاعفی را برای ایران به بار آورد.

اتاق ایران در پژوهشی به روابط ایران و چین ذیل دیپلماسی اقتصادی پرداخته و این موضوع را یادآور می‌شود که جایگاه ایران برای چین دیگر مانند قبل نیست و اگر ایران دوباره به برجام بازنگردد، احتمالا چین روابط دست پایینی که با کره شمالی دارد را برای ایران نیز تکرار خواهد کرد. در واقع چین تعامل گزینشی با کره شمالی را به تجارت با حاشیه اقتصاد خود محدود کرده است.

در این گزارش روابط اقتصادی ایران و چین با سه سناریوی برجامی سنجیده می‌شود که می‌توان دریافت تنها راه حفظ قدرت چانه‌زنی ایران در برابر بزرگترین شریک تجاری‌اش، احیای برجام خواهد بود.

جایگاه متفاوت ایران و چین در دیپلماسی اقتصادي

ایران و چین در دو جایگاه متفاوت در دیپلماسی اقتصادي یکدیگر قرار گرفته‌اند.‌ تحریم‌هاي تشدیدشونده و دوام‌دار در یک دهه اخیر باعث شده تا موقعیت ایران در دیپلماسی اقتصادي چین در غرب آسیا و در بازار جهانی انرژي به‌صورت آشکار افت کند.

از طرف دیگر با تداوم روند قدرت‌یابی اقتصادي چین و کاهش آزادي عمل ایران در پیامد تحریم‌ها، جایگاه چین در اقتصاد سیاسی ایران و دیپلماسی اقتصادي کشور به شکلی شگفت‌آور ارتقا یافته است. این کشور عملا به مهم‌ترین بازیگر در اقتصاد سیاسی و بزرگترین شریک تجاري و فناورانه ایران بدل گشته است.

قدرت چانه‌زنی چین در روابط اقتصادي با ایران به‌شدت افزایش یافت

شکل‌گیري و تداوم این دو روند باعث شده تا وضعیت نامتقارن در روابط اقتصادي چین و ایران که البته در روابط اقتصادي چین با طیف وسیعی از کشورها وجود دارد به شکلی نامتناسب تشدید شود، به‌گونه‌اي که قدرت چانه‌زنی چین در روابط اقتصادي با ایران به‌شدت افزایش یابد.

زیان جایگزینی اهرم تحریم به جای انرژی در روابط ایران و چین

فراتر از عدم تقارن فزاینده، یکی دیگر از تأثیرات این دو روند متفاوت تغییر جایگاه کانونی انرژي در روابط ایران و چین در یک دهه اخیر بوده است. انرژي به‌تدریج از اهرم چانه‌زنی ایران و کانون روابط اقتصادي دو کشور به حاشیه روابط رفته و به‌نوعی به نقطه‌ضعف ایران در این روابط بدل شده است. به دیگر سخن متغیر تحریم در یک دهه اخیر جایگزین متغیر انرژي در روابط دو کشور شده است. روشن است که جایگزینی تحریم به‌جاي انرژي در کانون روابط دو کشور یکسره به ضرر ایران بوده است.

در یک دهه اخیر تحریم‌هاي تشدیدشونده علیه ایران مهم‌ترین نقش را در تغییر موقعیت این کشور در دیپلماسی اقتصادي چین از یکسو و ارتقاي موقعیت چین در دیپلماسی اقتصادي ایران از سوي دیگر ایفا کرده است. آینده روابط ایران و چین در حوزه اقتصادي نیز به‌شدت از آینده توافق هسته‌اي و تغییرات مثبت یا منفی در نظام تحریمی متأثر خواهد شد.

توافق هسته‌ای چشم‌انداز روابط ایران و چین را تغییر می‌دهد

به دیگر سخن آینده توافق هسته‌اي مهم‌ترین متغیري است که می‌تواند چشم‌انداز روابط ایران و چین را تحت تأثیر قرار دهد. البته بر آمدن دولت جدید در ایران و اولویت آسیا در سیاست خارجی این دولت را چین فرصتی براي توسعه بیشتر روابط می‌داند، اما شرکت‌هاي چینی همچنان منتظر تغییر در وضعیت تحریم‌ها مانده‌اند؛ بنابراین چشم‌انداز روابط دو کشور را می‌توان بر مبناي سه سناریوی توافق هسته‌اي ترسیم کرد.

۱. احیاي توافق

در قالب سناریوي نخست، ایران و ایالات متحده با تغییرات تاکتیکی در متنی که براي احیاي توافق تدوین شده به‌سوي احیاي آن در آینده نزدیک گام بر می‌دارند.

🔹 در صورت تحقق این سناریو چین به‌عنوان شریک اول تجاري، اقتصادي و فناورانه ایران یکی از برندگان کلیدي خواهد بود.

🔹 شرکت‌هاي چینی در ایران از گذشته حضور داشته‌اند، زمینه‌هاي بیشتري براي بازگشت فراهم کرده‌اند.

🔹 دولت این کشور و سفارت چین در تهران به‌شدت براي موفقیت این شرکت‌ها در ایران تلاش می‌کند.

🔹 دولت چین در قیاس با رقبایی چون آلمان و ژاپن، روابط بسیار نزدیکتري با دولت ایران دارد. به دیگر سخن در شرایط جدید اهرم سیاسی شرکت‌هاي چینی در ایران بسیار قوي‌تر از همتایان غربی است.

🔹در صورت احیاي برجام در آینده نزدیک، واردات نفت چین از ایران احتمالا به‌سرعت به شرایط پیش از خروج ایالات متحده از توافق باز خواهد گشت و انرژي بار دیگر نقش کانونی خود در روابط دو کشور را ایفا خواهد کرد.

🔹شرکت‌هاي چینی احتمالا با اولویت شرکت‌هاي کوچک و متوسط و به‌تدریج به بازار ایران باز خواهند گشت. به دیگر سخن، ورود پرشتاب و گسترده از نوعی که در فرداي اجراي توافق هسته‌اي در سال 2016 رخ داد احتمالا تکرار نخواهد شد.

🔹 پس از ورود شرکت‌هاي کوچک و متوسط و ارزیابی شرایط، احتمالا چینی‌ها گام بعدي را در واردکردن شرکت‌هاي بزرگ به بازار ایران برخواهند داشت.

🔹 در این مرحله احیاي قراردادهاي پسابرجام احتمالا در دستور کار قرار خواهد گرفت. ایران و چین حدود 20 میلیارد دلار توافق سرمایه‌گذاري و تأمین مالی در دوره اجراي برجام امضا کردند که با خروج ایالات متحده از توافق تمامی این قراردادها معلق مانده است.

🔹 در این مرحله همکاري سیستم بانکی چین با ایران از اهمیت بیشتري برخوردار خواهد شد و احتمالا به حل وفصل مسائل باقیمانده میان ایران و گروه ویژه اقدام مالی گره خواهد خورد. چین اخیرا اقدامات سخت‌گیرانه‌تري براي ارتقاي استانداردهاي این کشور در مقابله با پولشویی و تأمین مالی تروریسم در دستور کار قرار داده است. احتمالا مادامی که مسائل باقیمانده میان ایران و گروه ویژه اقدام مالی حل‌وفصل نشود، سیستم بانکی چین روابط نرمالی با ایران نخواهد داشت.

🔹 نکته مهمی که در این صورت تحقق این سناریو باید به آن توجه داشت آنکه چینی‌ها همواره از رفتار ایران در فرداي احیاي توافق هسته‌اي در 2016 گله‌مندند و امکان تکرار آن را دور از ذهن نمی‌دانند؛ بنابراین همواره این پرسش را مطرح می‌کنند که در صورت بازگشت شرکت‌هاي چینی به ایران چه تضمینی براي عدم تکرار رفتارهاي گذشته (از منظر آنان تبعیض علیه این شرکتها به سود شرکت‌هاي غربی) وجود دارد؟ به‌علاوه برخی چینی‌ها پا را فراتر گذاشته و معتقدند که باتوجه به ریسک‌هاي محیط کسب‌وکار در ایران، دولت این کشور براي بازگشت شرکت‌هاي چینی باید مشوق‌هاي جدیدي را ارائه کند.

🔹 در سطحی کلان‌تر در صورت تحقق این سناریو چینی‌ها احتمالا به‌تدریج به‌سوي اجرایی کردن بندهایی از سند مشارکت جامع راهبردي کشور پیش خواهند رفت. این سند در وضعیت کنونی نقشه راهی براي همکاري‌هاي عمدتا اقتصادي دو کشور است و ازآنجاکه در ایران سنت سندنویسی در بروکراسی ملی بسیار ضعیف است، تقریبا تمام پروژه‌هاي اقتصادي کشور در این سند گنجانده شده است. به دیگر سخن، سند از انسجام درونی برخوردار نیست و بیشتر آرزوهاي توسعه ایران در آن بیان شده است.

🔹اجرایی‌شدن این سند براي هر دو طرف چالش‌زا خواهد بود. در صورت احیاي برجام دو کشور نیاز به شکل‌دهی به کمیته مشترك براي تدوین برنامه عملیاتی اجراي سند دارند. ازآنجاکه چین در موقعیت برتري در تعامل اقتصادي با ایران قرار دارد احتمالا این کشور در پی اجراي این سند به دلخواه خود و بر مبناي منافع خویش برخواهد آمد. در شرایط کنونی این کشور اجراي این سند را در حوزه مبادلات فرهنگی آغاز کرده است و می‌کوشد ابعاد کم‌ریسک و حاشیه‌اي آن اجرایی شود. از همین رو تأسیس چنین کمیته‌اي با حضور نمایندگان بخش خصوصی براي عملیاتی شدن این سند در شرایط احیاي برجام ضرورت و اهمیت دارد.

۲. شکاف انتظارات مذاکراتی و بن‌بست

در سناریوي دوم به دلیل شکاف میان انتظارات مذاکراتی طرفین در دور جدید مذاکرات، نوعی بن‌بست شکل می‌گیرد. این بن‌بست در شرایطی شکل می‌گیرد که توانمندي‌هاي هسته‌اي ایران پیوسته رو به افزایش است. افزایش توانمندي‌هاي هسته‌اي ایران به بی‌معنایی فزاینده برجام منتهی می‌شود. در چنین شرایطی، بن‌بست مذاکرات شرایط را براي احیاي تحریم‌هاي اروپا، تشدید تحریم‌هاي آمریکا و ارسال مجدد پرونده هسته‌اي ایران به شوراي امنیت سازمان ملل متحد فراهم خواهد آورد.

🔹در چنین شرایطی پیش‌بینی رفتار سیاسی چین دشوار است. احتمالا چین در وهله اول خواهد کوشید تا چنین سناریویی شکل نگیرد. این کشور ابزارهاي فشار بر ایران و ایالات متحده را دارد. از طرفی در روابط با ایران اهرم‌هاي مهمی را در دست دارد و از طرف دیگر در آژانس بین‌المللی انرژي اتمی و در شوراي امنیت سازمان ملل متحد می‌تواند مانع تحریم‌ها چندجانبه علیه ایران شود.

🔹 درصورتی‌که این سناریو محقق شود و برجام با نوعی فروپاشی مواجه شود، وضعیت موجود در روابط اقتصادي ایران و چین نیز احتمالا با فرودهایی تداوم خواهد یافت. به دیگر سخن در چنین شرایطی چین استراتژي کنونی خود را که "تعامل گزینشی"با اقتصاد ایران است ادامه خواهد داد، اما آن را بیشتر در قالب مدل کره شمالی پیگیري خواهد کرد. در روابط تجاري چین و کره شمالی با آنکه دو کشور همسایه و متحدند و وابستگی کره شمالی به چین بسیار بالاست، اما چین تعامل گزینشی با کره شمالی را به تجارت با حاشیه اقتصاد خود محدود کرده است.

🔹در قالب استراتژي تعامل گزینشی، چین به خرید حداقلی نفت از ایران تداوم خواهد بخشید، حمایت سیاسی از این کشور را درصورتی‌که ایران به‌عنوان مقصر فروپاشی برجام تلقی نشود ادامه خواهد داد، اما درصورتی‌که تسلیحاتی شدن برنامه هسته‌اي این کشور محرز شود یا پکن، نگران ابعاد تسلیحاتی برنامه هسته‌اي ایران شود، احتمالا در اعمال فشار بر ایران مشارکت خواهد کرد، زیرا عدم اشاعه تسلیحات هسته‌اي در خاورمیانه یکی از اصول کلیدي سیاست خارجی چین محسوب می‌شود.

🔹 در چنین وضعیتی سند همکاري راهبردي ایران و چین امکان اجرایی شدن نخواهد یافت، روابط دو کشور در حوزه تجارت محدود باقی خواهد ماند و چین خواهد کوشید در متن تنش فزاینده ایران و غرب قرار نگیرد.

۳. شکل‌دهی به توافقی جدید

سناریوي سوم معطوف به شکل‌دهی به توافقی جدید میان طرفین است. همواره گفته شده است که واقعیت‌هاي میدانی نسبت به سال 2015 که توافق برجام امضا شد به شدت تغییر کرده‌اند. از طرف دیگر پایان‌بخش اعظم تعهدات هسته‌اي ایران به‌زودي فرامی‌رسد. مهم‌تر آنکه ایالات متحده باید در این بازه زمانی تمامی تحریم‌هاي ایران را لغو کند. این وضعیت براي دولت بایدن چالش‌هاي مهمی را ایجاد کرده است. در ایران نیز برخی محافل معتقدند دستاوردهاي برجام اندك بوده و هزینه‌هاي بسیاري به کشور تحمیل کرده است. از این منظر ایران نیاز به توافقی جامع‌تر و مستحکم‌تر دارد.

مواضع چین تاکنون در راستاي احیاي توافق هسته‌اي و نه شکل‌دهی به توافقی جدید بوده است. البته برخی محققین چینی احیاي توافق هسته‌اي و بلافاصله پس از آن آغاز مذاکرات براي گسترش این توافق را طرح کرده‌اند، اما دولت چین همواره از احیاي توافق 2015 حمایت کرده است.

🔹 در صورت تحقق چنین سناریویی چین احتمالاً با آن موافقت یا مخالفت جدي نخواهد کرد. به دیگر سخن در کانون مذاکرات قرار نخواهد گرفت و همچون گذشته می‌کوشد در هماهنگی با روسیه عمل کند.

🔹 در حوزه دیپلماسی اقتصادي نیز به راهبرد تعامل گزینشی ادامه خواهد داد.

اخبار مرتبط
پربازدیدهای اخیر
تازه‌ترین‌ها
پیشنهاد سردبیر