بورسان - Bourseon

ظرفیت روابط تجاری ایران با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس

آیا رابطه اسرائیل با امارات تهدیدی برای تجارت ایران است؟

  • افزودن به علاقه‌مندی‌ها
  • اشتراک‌گذاری
  • 2 پسندیدن

بورسان: پیچیدگی روبط سیاسی ایران با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، بر روابط اقتصادی ایران با این کشورها سایه انداخته است. علاوه بر آنکه ایران به سبب گستره و زمان طولانی تحریم در حوزه اقتصادی نسبتا از این کشورها عقب مانده است. قرارداد ۲۷ میلیارد دلاری توتال در عراق که اخیرا بسیار در ایران بازتاب داشت، نمونه‌ای از پیشرفت کشورها در مقایسه با درجا زدن ایران در تحریم است.

به گزارش اتاق ایران، نکته آن است که کشورهای عربی هرچند کماکان بر نفت و گاز سرمایه‌گذاری می‌کنند، اما دریافته‌اند که باید وابستگی خود را کاسته و به تنوع‌بخشی در اقتصاد و منابع درآمدی خود روی آورند.

کشورهاي عضو شوراي همکاري خلیج فارس وابستگی اقتصادي قابل توجهی به درآمدهاي نفتی دارند. به‌عبارت دیگر، نفت یکی از مهم‌ترین منابع درآمدي براي این کشورها محسوب شده و دهه‌هاست که به‌عنوان یک مؤلفه تأثیرگذار اقتصادي، سیاسی و امنیتی ایفاي نقش می‌کند.

نمودار زیر نشان می‌دهد که بخش نفت و گاز، سهم مهمی از تولید ناخالص داخلی این کشورها دارد.

سهم بخش نفت و گاز کشورهاي عضو GCC از GDP

ظرفیت‌های فعال نشده ایران در تجارت با برخی کشورهای عربی

با وجود روند تنوع‌بخشی به اقتصاد در میان کشورهاي شوراي همکاري خلیج فارس، به نظر می‌رسد ایران براي توسعه تجارت با هرکدام از این کشورها به‌ویژه عمان، قطر و تا حدودي کویت - به دلیل موانع سیاسی کمتر- همچنان ظرفیت‌هاي فعال‌نشده‌اي دارد که حوزه امنیت غذایی بخشی از این ظرفیت‌هاست. برخی از دولت‌هاي عربی خلیج فارس تمایل دارند تا از ظرفیت منابع کشاورزي ایران استفاده کنند و دسترسی مناسبی به مواد غذایی مورد نیاز داشته باشند. همچنین گردشگري سلامت و طبیعت ازجمله ظرفیت‌هاي قابل توسعه در روابط ایران با شوراي همکاري خلیج فارس است که پیشبرد آنها نسبت به بسیاري از حوزه‌هاي دیگر روابط تجاري، موانع سیاسی- اقتصادي کمتري خواهد داشت.

ایران یک تجربه نسبتاً موفق صادراتی در روابط خود با عراق در دوران تحریم‌هاي ایالات متحده آمریکا پس از خروج از برجام داشت. صادرات ایران به عراق در سال 1399 حدود 4,7 میلیارد دلار بود که قسمت عمده آن ازطریق بخش خصوصی صورت گرفت و دریافت منابع حاصل از این صادرات، بدون مشکل عمدهاي محقق شد. به عبارت دیگر بخش خصوصی ایران براي صادرات به عراق و دریافت درآمد آن به دلار، با موانع مهمی روبه‌رو نیست. اگرچه بخش دولتی ایران براي دریافت پول حاصل از صادرات برق و گاز حتی به دینار با دشواري‌هاي بسیاري مواجه شده است. از این‌رو ضروري به نظر می‌رسد بررسی شود آیا این تجربه قابلیت تسري به روابط تجاري ایران با همسایگان جنوبی را دارد؟

ظرفیت دیگري که احتمالاً می‌توان در روابط تجاري ایران با اعضاي شوراي همکاري و به‌ویژه کشورهایی مانند قطر و عمان دنبال کرد، تولید مشترك است که با سرمایه‌گذاري مشترك دو طرف صورت می‌گیرد. در چنین فرآیندي ایران می‌تواند از ظرفیت‌هاي صادراتی کشورهاي حاشیه جنوبی خلیج فارس نیز استفاده کند. اجراي چنین راهکارهایی البته نیاز به فراهم شدن بسترهاي سیاسی نیز دارد. تولید مشترك یک کالا با همکاري کشورهایی مانند عمان، قطر و حتی کویت و با برندي متناسب با نیازهاي بازار هدف، فرصتی در دسترس براي ایران به ویژه بخش خصوصی و البته با حمایت دولت است.

دولت باید تسهیلگر روابط تجاري باشد. اقداماتی مانند ثبات اقتصادي، تأمین زیرساخت‌هاي حقوقی مانند کاهش موانع تعرفه‌اي و غیر تعرفه‌اي، استقرار رایزن‌هاي بازرگانی، اعطاي تسهیلات براي بازاریابی و تحقیقات بازار و سفر مقامات سیاسی کشور به همسایگان جنوبی می‌تواند به توانمندسازي بخش خصوصی براي ورود به بازار این کشورها بینجامد.

صادرات ایران به GCC در سال 1399 (منبع: گمرك)

واردات ایران به GCC در سال 1399 (منبع: گمرك)

نفوذ اسرائیل در امارات برای ایران چه خطری دارد؟

جداول بالا، نشان می‌دهد که بیشترین تجارت ایران در میان اعضاي شوراي همکاري خلیج فارس با امارات بوده است. به‌صورت کلی امارات دومین شریک تجاري ایران در سال 1399 بود که در صادرات کالاي ایرانی، بعد از چین و عراق سومین مقصد و در واردات کالا با فاصله کمی نسبت به چین، در رتبه دوم قرار گرفت. امارات همچنین به عنوان یکی از منابع ورود ارز به کشور محسوب می‌شود و به نظر می‌رسد در شرایط تحریمی، تنش‌هاي سیاسی میان تهران و ابوظبی بر قیمت ارز در داخل ایران نیز اثرگذار است.

در سوي مقابل نیز در میان دولت‌هاي عربی جنوب خلیج فارس، امارات بیش از دیگران به گسترش سطح همکاري‌ها با اسرائیل پرداخته است. افتتاح سفارت امارات در تل‌آویو و متقابلاً افتتاح سفارت و کنسولگري اسرائیل در ابوظبی و دبی و همچنین انتخاب رئیس اتحادیه هتلداران اسرائیل با پیشینه مدیرکلی در وزارت صنعت، تجارت و کار به‌عنوان نخستین سفیر اسرائیل در امارات حائز اهمیت است. اسرائیل و امارات علاوه بر اینکه در پرونده یمن، برخی اهداف مشترك ازجمله دسترسی به باب‌المندب و مسیرهاي دریاي سرخ دارند، همکاري‌هاي امنیتی خود را نیز گسترش داده‌اند که افشاي جزئیات مشارکت امارات و اسرائیل براي دستگیري دختر حاکم دبی و نیز همکاري در پروژه پگاسوس از آخرین نمونه‌هاي آن است. همچنین برخی منابع از ساخت نخستین پایگاه نظامی اماراتی- اسرائیلی در زیر زمین و در حاشیه خلیج فارس در امارات خبر داده‌اند.

آمارها حاکی از آن است یک سال پس از انعقاد توافقات ابراهیم، میزان تجارت اعلامی امارات و اسرائیل از 570 میلیون دلار فراتر رفته و پیش‌بینی‌ها براي سال 2021 یک میلیارد دلار است. همکاري در زمینه‌هاي حمل و نقل، کشاورزي، بهداشت و انرژي و همچنین تأسیس صندوق سه میلیارد دلاري براي حمایت از سرمایه‌گذاري بخش خصوصی و راه‌اندازي 28 پرواز تجاري هفتگی ازجمله توافقات امارات و اسرائیل است.

بنابراین اگرچه اسرائیل با بیشتر دولت‌هاي عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس روابط آشکار و پنهانی در سال‌هاي گذشته داشته، اما ارتقاي همکاري‌هاي امنیتی، سیاسی و اقتصادي ابوظبی و تل‌آویو براي منافع ایران می‌تواند تهدیدات بیشتري به دنبال داشته باشد. به نظر می‌رسد باید ارزیابی مستقل و مفصلی درباره حوزه‌هاي احتمالی نفوذ اسرائیل در امارات مورد بررسی قرار گیرد. اما در وهله نخست می‌توان پیش‌بینی کرد همکاري‌هاي طرفین در کشاورزي، تبادل در حوزه اطلاعاتی و امنیت سایبري، فناوري و تولید نرم‌افزار و همچنین صادرات نفت امارات ازطریق اسرائیل به اروپا گسترش یابد؛ اگرچه مورد اخیر با نگرانی‌هاي زیست‌محیطی همراه است.

نکته حائز اهمیت اینکه امارات، به نوعی بازار مستقیم صادرات محصولات ایران محسوب نمی‌شود و بخش عمده صادرات ایران به این کشور، صادرات مجدد است. به‌عبارت دیگر به دلیل امکانات انبارداري، بنادر، سفر و اقامت آسان و حضور دفاتر شرکت‌هاي بین‌المللی در امارات، بیشتر کالاهاي ایرانی به این کشور صادر و از طریق بنادر به سایر کشورها صادرات مجدد می‌شود.

با توجه به روابط سیاسی نه‌چندان همکاري‌آمیز با امارات، ایران در حوزه صادرات مجدد باید از ظرفیت سایر کشورها استفاده کند و به تنوع‌بخشی بنادر مبدأ براي صادرات مجدد بپردازد. ازجمله کشورهایی که می‌تواند در این زمینه براي ایران حائز اهمیت باشد، عمان است که با 16 کشور عربی- آفریقایی موافقتنامه تجارت آزاد دارد.

کدام بنادر می‌توانند جایزین امارات شوند؟

عمان داراي پنج بندر است که در این میان، بندر سلطان قابوس براي دسترسی به بازارهاي هند و شبه قاره و بندر صحار قابل استفاده براي بسته‌بندي و صادرات مجدد محصولات غذایی است. همچنین بندر صلاله با موقعیت جغرافیایی مناسب در مسیر کشتیرانی غرب به شرق و دسترسی به اقیانوس هند و بندر خساب به دلیل نزدیکی به تنگه هرمز ازجمله ظرفیت‌هاي کشور عمان براي توسعه روابط تجاري، واردات و صادرات مجدد محسوب می‌شوند. عمان در سال‌هاي اخیر سرمایه‌گذاري قابل توجهی براي توسعه بنادر و مناطق آزاد تجاري داشته و همین باعث بهبود بهره‌وري و نیز رشد تبادل کالا از بنادر این کشور بوده است. بندر صحار به دلیل قرارگیري در غرب تنگه هرمز برخلاف بندر جبل‌علی که در شرق تنگه هرمز قرار دارد، از موقعیت بهتري براي دسترسی به دریاي عربی و خلیج عدن برخوردار است. ضمن اینکه بندر صحار در سال‌هاي اخیر، سریع‌ترین رشد در میان مناطق آزاد تجاري جهان را تجربه کرده است.

استفاده از بنادر کشورهاي همسایه و به‌صورت کلی تنوع‌بخشی در بهره بردن از بنادر گوناگون براي ایران که در شرایط تحریم قرار دارد، می‌تواند حائز اهمیت باشد. اینکه ایران بتواند به‌صورت همزمان با چند بندر مهم از کشورهاي همسایه جنوبی همکاري داشته و ترانزیت کالا را از آنجا انجام دهد و در مقابل نیز بنادر ایران در جنوب کشور به مناطقی براي صادرات کالاهاي کشورهاي دیگر تبدیل شوند، به تثبیت موقعیت منطقه‌اي ایران میانجامد که طبیعتاً بر مسئله تحریم نیز اثرگذار خواهد بود.

اخبار مرتبط
پربازدیدهای اخیر
تازه‌ترین‌ها
پیشنهاد سردبیر