واکاوی چرخش بانک مرکزی درباره قیمت‌گذاری نرخ ارز

بانک مرکزی دلار آزاد را به رسمیت شناخت؟

بانک مرکزی دلار آزاد را به رسمیت شناخت؟
  • افزودن به علاقه‌مندی‌ها
  • اشتراک‌گذاری
  • 3 پسندیدن
حضور مجدد بانک مرکزی در بازار آزاد و رسمیت‌ دادن به خرید و فروش صرافی‌ها با نرخ‌های اختیاری و نیز بازگشت ردیف‌های مربوط به کد ۲۴ به صورت واضحی خلاف روندی بوده که سکان‌داران پولی دولت رئیسی داشته‌اند. کنترل اسمی نرخ دلار، عدم توجه به نرخ‌های موجود در بازار آزاد و ضعیف شدن بازار متشکل ارزی از جمله عوارض حاکمیت چنین نگاهی بود که ظاهرا بانک مرکزی در مورد این سیاست‌ها تجدید نظر کرده است. با این حال هنوز هم ظاهرا نگاه‌های امنیتی در مدیریت این مساله اقتصادی به شکل پررنگ دیده می‌شود و حتی بیم آن می‌رود از اصلی‌ترین علت تلاطم‌های نرخ ارز، یعنی نااطمینانی‌های بازگشت به مذاکرات برجام، غفلت شود که البته لاجرم تاثیر خود را روی قیمت دلار خواهد داشت.

بورسان : طبق آخرین اطلاعیه‌ای که بانک مرکزی منتشر کرده مجددا به صرافی‌ها اجازه داده شده است که ارز اسکناس صادرکنندگان را با نرخ توافقی، خریداری و به متقاضیان ارز بدون محدودیت بفروشند. پیگیری‌های بورسان نشان داده که این اطلاعیه بانک مرکزی به صورت خاص به معنای فروش سالانه ۲ هزار یورو به هر کارت ملی نیز خواهد بود که در سال گذشته توسط بانک مرکزی حذف شده بود. در واقع طبق این اطلاعیه علاوه بر اجازه به صادرکنندگان برای فروش ارز خود به نرخ دلخواه، کد ۲۴ که پیشتر توسط بانک مرکزی برای صرافی‌ها حذف شده بود مجددا بازگردانده و صرافی‌ها می‌توانند سالانه ۲۰۰۰ یورو به هر شخص حقیقی اعطا کنند و از طرف دیگر این اختیار را دارند که از صادرکنندگان نیز ارز را به قیمت اختیاری بخرند. یکی از سوالاتی که در این مورد وجود دارد آن است که چرا بانک مرکزی در سال گذشته اقدام به حذف اعطای ارز به اشخاص حقیقی کرده و مجددا چه اتفاقی افتاده که به آن سیاست بازگشته است؟ برای پاسخ به این سوال باید نقش بازار متشکل در چارچوب سیاست‌گذاری نرخ ارز را بررسی کنیم.

بازار متشکل ارزی همچون بازار بین بانکی

بازار متشکل ارزی به صورت خاص بازاری است که در نقشه‌ای بزرگتر زمینه‌ساز ایجاد بازار مشتقه ارزی باشد. همانطور که در شکل زیر مشاهده می‌کنیم، بازار متشکل ارزی به عنوان نهادی که در آن اسکناس نقد قیمت می‌خورد شناخته می‌شود که اگر این بازار به تعادل پایداری دست یابد، سایر بازارهای ارز همچون مشتقه و آتی می‌توانست بر روی آن برقرار شود. از طرفی این بازار به دلیل اینکه از ابتدا قرار بود به عنوان زمین بازی بزرگان (صرافی‌ها، بانک‌ها و نهادهای مالی) باشد اگر حجم معاملات آن به میزان قابل قبولی می‌رسید می‌توانست جهت‌دهی بازار آزاد را نیز انجام دهد. در نتیجه کشف نرخ اسکناس نقدی و افزایش حجم معامله در این سامانه به عنوان دو محور اصلی این بازار (که البته این دو ربط جدی‌ای با یکدیگر دارند) باید مدنظر قرار بگیرد. اما شواهد نشان می‌دهد در دور جدید مسئولیت بانک مرکزی عملا هر دوی این اهداف به کنار گذاشته شد.

Loading...
نقش بازار متشکل ارزی در چارچوب سیاستگذاری نرخ ارز (منبع: پژوهشکده پولی و بانکی)

قیمت‌گذاری نرخ ارز بر چه مبنا است؟

همانطور که می‌دانیم در هر بازاری آن کسی قیمت را تعیین می‌کند که بیشترین نیاز را به آن کالا دارد و بقیه افراد به اندازه‌ای که نیازشان از آخرین نفر فاصله دارد رانت آن را استفاده می‌کنند. این مساله در بازار برق بدین شکل است که نیروگاهی که بیشترین هزینه را برای تولید یک مگاوات برق پرداخت می‌کند، بالاترین قیمت را برای فروش می‌دهد و عملا بقیه نیروگاه‌ها چون هزینه تولید برق آن‌ها کم‌تر است رانت قیمت تعیین شده را استفاده می‌کند تا زمانی که نیروگاه با بهره‌وری پایین از بازار خارج شود. همین واقعیت در مورد بازار بین بانکی نیز وجود دارد و بدترین بانک‌ها معمولا نرخ را در بازار بین بانکی تعیین می‌کنند و سایر بانک‌ها دنباله‌رو آن‌ها هستند. همین مساله در بازار ارز نیز وجود دارد و آن شخصی نرخ را تعیین می‌کند که بیشترین نیاز را به ارز دارد که نمود آن در بازار آزاد است. این مسئله برای بازار ارز بسیار جدی‌تر‌ است چرا که نرخ ارز اساسا متغیری اقتصاد کلان است و به همین دلیل حاصل بر هم کنش عوامل زیادی (حتی عوامل سیاسی) است که می‌توانند خود را در نرخ ارز نشان دهند. در چنین شرایطی نگاه مسئولان بانک مرکزی به این قضیه چگونه است؟

نگاه اشتباه بانک مرکزی به قیمت‌گذاری نرخ ارز

در شروع کار تیم جدید بانک مرکزی انتظار آن بود که با ریاست علی صالح‌آبادی نرخ ارز به صورت حقیقی ثابت نگاه داشته شود و طبق تورم رشد محدود اما در حیطه کنترل بانک مرکزی را داشته باشد. اما پس از گذشت حدود یکسال همچنان شاهد ثبات نرخ اسمی ارز بازار متشکل بودیم، به نحوی که هر نوع اخبار سیاسی به راحتی نرخ ارز آزاد را نوسان می‌داد. از طرفی انتظار می‌رفت که بانک مرکزی نرخ‌های بازار آزاد را به همان دلایل پیش‌گفته (اینکه نرخ بازار آزاد به هر حال آخرین نفری که نیاز به اسکناس دارد را تامین می‌کند) با اهمیت بشمرد اما آخرین گفته‌های مدیر بازار متشکل ارزی در همایش پژوهشکده پولی و بانکی این قضیه را رد کرد.

Loading...
نرخ ارز حقیقی تا انتهای سال ۱۴۰۰ (ارقام با شاخص تورم زمستان ۱۴۰۰ تعدیل شده‌اند)

دکتر هامونی در نشستی که در رابطه با سیاست‌گذاری نرخ ارز ایجاد شده بود هنگامی که برای فاصله گرفتن نرخ نیما و آزاد مورد پرسش قرار گرفت، اذعان کرد که ما تلاش داریم سایر نیازهای ارزی افراد را (شامل ارزهای دانشجویی و...) به بازار متشکل بیاوریم که معنای تلویحی آن کم‌توجهی به نرخ ارز آزاد است. این ادعا در حالی است که طبق داده‌های ارائه صورت گرفته در نشست مذکور کل حجم معاملات صورت گرفته در بازار متشکل تا انتهای اردیبهشت ماه چیزی کمتر از ۱۵۰ میلیون دلار است که در مقایسه حجم معامله ۱۰۰ میلیون دلاری روزانه در بازار آزاد (طبق آخرین داده‌های گفته شده میانگین حجم معاملات سال ۱۳۹۸ در بازار آزاد روزانه ۱۰۰ میلیون دلار است که ۷۰ میلیون آن معاملات فردایی است و ۳۰ میلیون دلار آن نقدی است) ادعای بسیار بزرگی است. طبیعی است در چنین شرایطی هنگامی که نیازهای اسکناس توسط بازار متشکل پاسخی پیدا نکنند به راحتی در بازار آزاد نرخ‌ها را افزایشی می‌کنند و اصلا نمی‌توان به نرخ بازار آزاد بی‌توجه ماند. به نظر می‌رسد راز بی‌تفاوتی بانک مرکزی به نرخ‌های ارز آزاد در همین نکته نهفته بوده و در همین چارچوب عدم ارائه ارز اسکناس به بازار در سال گذشته کاملا غلط بوده است. چرا که تقاضاکننده مضطری که درخواست ارز دارد را رها کرده و این فرد با رفتن به بازار آزاد به راحتی می‌تواند نرخ را بالا ببرد. اما نگاه اشتباه بانک مرکزی در امنیتی کردن فضای نرخ ارز نیز کاملا دیده می‌شود.

تداوم نگاه امنیتی به یک مساله اقتصادی؟

واقعیت این است که حداقل از چندی پیش دسترسی به نرخ ارز آزاد از طریق سایت‌های رسمی ناممکن شده و عمده افراد نرخ‌های ارز بازار آزاد را از کانال‌های تلگرامی غیررسمی دنبال می‌کنند. به علاوه خبرها حاکی از آن است که بانک مرکزی در همکاری با پلیس بخشی از سردسته‌های بازار فردایی ارز را دستگیر کرده است که مطالعه تجربه مداخله ارزی بانک مرکزی در دور قبل کاملا اشتباه بودن آن را نشان می‌دهد. این مساله در مصاحبه احمد عراقچی معاون ارزی اسبق بانک مرکزی نیز گفته شده که چگونه با امنیتی شدن فضای بازار ارز بانک مرکزی از مداخله موثر در بازار فردایی عاجز مانده بود به نحوی که عامل بانک مرکزی با ارائه اسکناس واقعی در بازار فردایی عملا دست دلالان را از نظر ریالی خالی کرده بود و سقف رشد دلار را بسته بود؛ اما با دخالت نابجای برخی افراد عامل بانک مرکزی نیز دستگیر شده و فرآیند کنترل نرخ با اخلال مواجه شده است.

شرط موفقیت بانک مرکزی در کنترل نرخ ارز چیست؟

واقعیت آن است که اگر چه بانک مرکزی مجددا با اجازه به صرافی‌ها برای خرید و فروش ارز بار دیگر به بازار بازگشته اما بیم آن می‌رود که نگاه امنیتی به یک مساله اقتصادی، که عمیقا متاثر از انتظارات افراد از آینده است (طی ماه‌های اخیر خبرهای ناخوشایندی از مذاکرات بازگشت به برجام مخابره شده)، مجددا شاهد پاسخ‌های غلط به مسائل سخت باشیم. به همین دلیل شاید مهم‌ترین نکته در این میان آن باشد که کمک سیاست‌مداران به اقتصاد در این شرایط بسیار لازم است و اگر مذاکرات بازگشت به برجام حتی بدون هیچ عایدی واقعی صورت گیرد می‌تواند در کنترل انتظارات نقش موثری داشته باشد و اثرات دردناک بخشی از سیاست‌های اصلاحی دولت و سیاست‌گذار پولی را خنثی کند.

در همین مورد: شرط موفقیت بانک مرکزی در بازار ارز را مشاهده کنید.

اخبار مرتبط
پیشنهاد سردبیر