بورسان ابعاد زیان‌سازی صنعت بانکی را بررسی کرد

چرا بانک‌های ایران به سختی ورشکسته می‌شوند؟

چرا بانک‌های ایران به سختی ورشکسته می‌شوند؟
  • افزودن به علاقه‌مندی‌ها
  • اشتراک‌گذاری
  • 5 پسندیدن
اگر چه تشنگی دائمی به منابع نقد بازار بین بانکی ویژگی عمومی شبکه بانکی کشور است؛‌ اما برخی از بانک‌های کشور، در غیاب نقش نظارتی بانک مرکزی، بیش از بقیه بد عمل کردند. این مساله پس از انتشار صورت‌های مالی سال ۱۴۰۰ سه بانک بورسی (آینده، ایران‌زمین و سرمایه) که از نظر عملیاتی در زیان هستند و زیان انباشته بالایی نیز دارند (همچون بانک ملی) مجددا مورد توجه قرار گرفت؛‌ اما واقعیت آن است همین که غیرشفاف‌ترین بانک‌ها نیز تنها سه ماه بعد از انتهای سال صورت‌های مالی خود را منتشر می‌کنند را عمیقا باید به فال نیک گرفت. شواهد نشان می‌دهد اگر چه تا کنون برنامه اصلاحی بانک مرکزی در مورد بانک‌ها به موفقیت نسبی رسیده؛‌ اما نگرانی اصلی آن است که ایراد اساسی این صنعت، یعنی شکاف اساسی درآمد-هزینه‌ این صنعت که منتج از تحریم و رکود است، از چشم مقامات دولتی کاملا دور بماند، آن هم در شرایطی که اصلاح بانکی به منابع مالی بسیار زیادی (به احتمال زیاد از محل اموال عمومی) نیاز دارد.

بورسان: سال‌ گذشته همزمان با انتشار صورت مالی بانک ملی با زیان انباشته بیش از ۶۰ هزار میلیارد تومانی موج منفی‌ای نسبت به کارایی شبکه بانکی در اقتصاد ایران ایجاد شد که پس از انتشار سه صورت مالی از بانک آینده، سرمایه و ایران‌زمین نیز همین مساله مجددا ایجاد شد (بانک‌های دیگر همچون بانک شهر و دی نیز وضعیت مشابهی دارند). سه بانک مذکور در سال ۱۴۰۰ مجموعا 42 هزار میلیارد تومان زیان ایجاد کرده‌اند که مستقیما ناشی از عملیات آن‌ها بوده است.

اگر چه بانک ملی به عنوان یک بانک دولتی با زیان انباشته‌ بسیار زیادی مواجه است؛ اما بانک آینده به عنوان یک بانک خصوصی، بانک ایران زمین به عنوان بانکی مرتبط با صندوق‌ بازنشستگی وزارت نفت و بانک سرمایه مرتبط به صندوق بازنشستگی فرهنگیان نمونه‌هایی هستند که نشان می‌دهد فارغ از بحث مالکیت صنعت بانکی با مشکل مواجه است. سوالی که وجود دارد آن است که سیاست‌گذاران پولی تا کنون چه عملکردی نسبت به این مساله داشته‌اند؟ آیا قرار است این بانک‌ها ورشکسته شوند یا نجات یابند؟ برنامه نجات از ورشکستگی این بانک‌ها از چه محلی قرار است تامین مالی شود؟ در این گزارش به ابعاد این مساله می‌پردازیم و نشان خواهیم داد که چرا اصلاح نظام بانکی سخت‌ترین موضوع اصلاحی اقتصاد ایران است.

واقعیت‌هایی در مورد سه بانک «سرمایه»، «ایران‌زمین» و «آینده»

همانطور که می‌دانیم بانک منابع را از افرادی که مازاد منابع نقدی دارند دریافت می‌کند و به افرادی که کمبود منابع نقدی دارند اعطا می‌کند و از اختلاف این دو رقم سود خود را به دست می‌آورد. در نتیجه برای بررسی کسب و کار بانک‌ها قدم اول آن است که صورت سود و زیان آن را مورد بررسی قرار داد تا هسته اصلی آن کسب و کار را درک کنیم. در جدول زیر متغیرهای اصلی کسب و کار سه بانک آینده، ایران‌زمین و سرمایه را مشاهده می‌کنیم.

Loading...
بررسی متغیرهای اساسی کسب و کار بانکی در سه بانک آینده، ایران‌زمین و سرمایه

می‌دانیم درآمد حاصل از تسهیلات اعطایی همان درآمدی است که بانک از محل اعطای وام به افراد بدست می‌آورد که در مورد بانک آینده حدود ۲۴ هزار میلیارد تومان (همت) و برای بانک‌ ایران زمین و سرمایه به ترتیب ۱۵۴۹ و ۴۵۰ میلیارد تومان است. اما در طرف هزینه‌ها، بانک آینده در سال ۱۴۰۰ حدود ۴۸ همت سود به صاحبان سپرده خود داده است که همین عامل باعث شده به صورت خالص ۲۸ همت در زیان عملیاتی باشد. این واقعیت برای بانک ایران زمین و سرمایه نیز وجود دارد و به ترتیب ۸.۲ و ۶.۷ همت زیان عملیاتی ساخته‌اند. اما در سطر آخر نیز سرمایه هر بانک را داریم که نشان می‌دهد این سه بانک در ازای سرمایه در اختیار خود نه تنها سودی ایجاد نکرده‌اند بلکه ضررهایی بسیار بیشتر از میزان سرمایه خود متحمل شده‌اند. اما طی زمان این متغیرهای چه وضعیتی داشته‌اند؟

کسب و کار سه بانک چالشی بورسی در دهه ۹۰

در نمودار زیر همین چهار متغیر اساسی را با یک تغییر کوچک (به جای خود سرمایه، از نسبت زیان/سود عملیاتی به میزان مطلق سرمایه استفاده کردیم که به نوعی نشان دهیم بانک مذکور با در اختیار داشتن میزان سرمایه مشخص چقدر سود/زیان عملیاتی ایجاد کرده است) از سال ۱۳۹۲ به بعد مشاهده می‌کنیم. این نهاد مالی با در اختیار داشتن سرمایه اولیه (۸۰۰ میلیارد تومان) طی سال‌های اول چندان سود عملیاتی ایجاد نکرده و همانطور که مشاهده می‌کنیم نسبت سود عملیاتی به سرمایه ثبت شده در نزدیکی عدد صفر قرار دارد.

Loading...
مهم‌ترین متغیرهای سود عملیاتی بانک آینده

اما دقیقا از سال‌های ۱۳۹۵ به بعد روند زیان‌سازی این بانک شروع شده به نحوی که در سال ۱۳۹۸ (میانگین نرخ دلار در آن سال ۱۳ هزار تومان بوده است) حدود ۳۲ همت زیان عملیاتی ایجاد کرده است (افزایش شدید زیان عملیاتی عمدتا ناشی از افزایش هزینه مطالبات مشکوک‌الوصول در سال ۱۳۹۸ به دلیل نوع جدید گزارشگری بانک‌ها بوده است).

Loading...
مهم‌ترین متغیرهای سود عملیاتی بانک ایران زمین

نهایتا به سال ۱۴۰۰ می‌رسیم که بانک مذکور حدود ۲۰ برابر سرمایه دفتری خود زیان عملیاتی ساخته و مقدار مطلق زیان این بانک نیز ۲۸ همت بوده است. همین واقعیت در مورد بانک‌های ایران‌زمین و سرمایه نیز وجود دارد که در دو شکل بعد آن را مشاهده می‌کنیم. اما برای آنکه درک دقیق‌تری از تحولات این سه بانک داشته باشیم مجبوریم آن را نسبت به یک متغیر تعدیل کنیم که ما در اینجا از میانگین نرخ دلار در هر سال استفاده کردیم.

Loading...
مهم‌ترین متغیرهای سود عملیاتی بانک سرمایه در هر سال

پوست در بازی اندک بانک‌های زیان‌ساز

در نمودار زیر مقادیر مطلق سرمایه، سود عملیاتی و نسبت سرمایه به سود عملیاتی را مشاهده می‌کنیم. طبیعیتا ارزش سرمایه دفتری این بانک‌ها طی زمان شدیدا کاهش یافته و در حالی که مجموع سرمایه نظارتی این بانک‌ها در سال ۱۳۹۲ حدود ۵۰۰ میلیون دلار بوده در سال ۱۴۰۰ تنها ۹۱ میلیون دلار سرمایه نظارتی برای این سه بانک‌ وجود دارد. کاهش سرمایه نظارتی در این بانک‌ها به معنای آن است که نهادهای مذکور اگر ریسک‌های بزرگ را برای ارائه تسهیلات اعطا کنند عملا با پول سپرده‌گذاران چنین کاری را می‌کنند و سهامداران پوست در بازی (Skin in the Game) اندکی دارند. به علاوه هنگامی که به نسبت این سرمایه نظارتی بر سود عملیاتی این بنگاه‌ها نگاه می‌کنیم عملا نسبت سرمایه به سود/زیان عملیاتی آن‌ها بسیار پایین است و طی زمان نیز کاهنده بوده است. اما در شرایط فعلی چرا چنین بانک‌هایی به تداوم خود ادامه می‌دهند؟ چه عاملی باعث می‌شود که بانک‌هایی با این مختصات عملیاتی ضعیف در شبکه بانکی فعالیت کنند؟

Loading...
ارقام دلاری سرمایه نظارتی و سود عملیاتی در سه بانک آینده، ایران زمین و سرمایه

اعسار یا ورشکستگی یک بانک به چه معنا است؟

معنی ضمنی این شاخص آن است که این بانک‌ها توان کافی برای ایجاد جریان درآمدی ندارند و افزایش سرمایه آن‌ها لزوما به معنی بهبود روابط مالی آن‌ها نیست. توجه به این نکته از این بابت اهمیت دارد که بدانیم این بانک‌ها عموما دارایی‌های بسیار بزرگی دارند (در مورد بانک آینده دارایی‌های شامل مال‌های تجاری و در مورد بانک ایران‌زمین نیز زمین و ساختمان‌های بسیار و برای بانک سرمایه نیز نکول روی وام‌های عمده آن) و سهامداران عمده این بانک‌ها تلاش دارند از محل افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی‌ها نسبت «زیان عملیاتی به سرمایه» خود را کاهش دهند تا مشمول قانون ورشکستگی نشود. اما مشخص است که افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی در شرایطی که این دارایی‌ها نقدشوندگی ندارند (به دلیل اندازه‌های بزرگ و نیز فاصله شدید معاملات مسکن از دوره‌های اوج خود) عملا به معنای اجازه دوباره به سهامداران عمده این بانک‌ها برای پوشش ریسک گذشته خود به وسیله افزایش تورمی دارایی‌های آن‌ها است. همین مساله باعث می‌شود که نگاه خود را به چهارچوبی بزرگتر نزدیک کنیم و آن هم بحران اعسار در صنعت بانکی کشور است.

اعسار یا ورشکستگی برای بانک‌ها به معنای آن نیست که این بانک‌ها نمی‌توانند به مشتریان حاضر در بانک منابع نقد بدهند. بلکه معنای دقیق آن همین شکاف درآمدی-هزینه‌ای است به این معنی که دائما تشنه منابع نقد هستند (همانطور که دیدیم میان منابع درآمدی و هزینه‌ای آن در هر سال شکاف بزرگی وجود دارد). یک شرکت کوچک اگر دسترسی به منابع نقد نداشته باشد به راحتی ورشکسته می‌شود و روی بدهی‌های خود نکول می‌کند اما برای بانک‌های کشور به راحتی چنین اتفاقی نمی‌افتد؛‌ چرا که آن‌ها دسترسی به یک بازار بسیار عمیق به نام بازار بین بانکی دارند که حجم معاملات آن در طی سال چند برابر نقدینگی است. در این بازار به دلیل اینکه بانک مرکزی نقش بازارساز را دارد این بانک‌ها امکان اضافه برداشت را نیز دارند به این معنی که در ازای تعهد به سایر بانک‌ها منابع نقد واریز نکنند و بانک‌ مرکزی جای خالی بانک مذکور را پر کند.

چرا بانک مرکزی به راحتی اجازه ورشکستگی بانک‌های بزرگ را نمی‌دهد؟

طبیعتا اگر بانک مرکزی جای خالی بانک بدهکار و معسر را پر نکند به دلیل نیاز بانک‌های دیگر به منابع نقد ناگزیر نرخ سود بین بانکی نیز افزایشی می‌شود و در نهایت بانک‌های با کیفیت نیز با مشکل مواجه می‌شوند. به همین دلیل است که سیاست‌گذار پولی اصلا اجازه ورشکستگی به این نهادهای مالی را نمی‌دهد که البته سهامداران عمده این بانک‌ها بیشترین سوء استفاده را نیز از این قضیه داشته‌اند (مخصوصا که برخی از این بانک‌ها سهم بازار بالایی از سپرده‌ها دارند). این وضعیت تا سال ۱۳۹۸ تداوم یافت تا آنکه بانک مرکزی با ورود جدی عملا مدیریت بانک‌‌های مذکور را تغییر داد تا بیش از این ناترازی بانک‌ها افزایش نیابد.

نیمه پر زیان‌های انباشته بالای بانک‌های بورسی چیست؟

به همین دلیل اینکه مشاهده می‌کنیم تنها سه ماه بعد از اتمام سال ۱۴۰۰ صورت‌های مالی بانک آینده یا بانک سرمایه منتشر می‌شود (در حالی که عمیق‌ترین نوع عدم شفافیت را در دارایی خود دارند) مرهون همین ورود ساختاری بوده است و اصلا نباید از ارقام اعلامی زیان انباشته توسط این بانک‌ها ترسید. همین شفافیت اعلامی توسط بانک‌های مذکور را باید در همین چهارچوب دید که حرکتی است به سمت جلوگیری از ایجاد زیان بیشتر توسط بانک‌های مذکور. ترس اصلی آن است که راه‌حلی از جنس پر کردن شکاف مذکور پیگیری نشود و دارایی‌های این بانک‌ها جریان درآمدی ایجاد نکند. اما چگونه می‌توان برای این دارایی‌های نقدناشونده که عمدتا وابسته به زمین و مسکن است جریان درآمدی ایجاد کرد؟

صندوق املاک و مستغلات یک راهکار ضروری برای نقدشونده کردن دارایی بانک‌ها

شاید یکی از راهکارهای اساسی نقدشونده کردن دارایی‌های این بانک‌ها توجه به صندوق املاک و ساختمان است که در آن به نوعی دارایی‌های مبتنی بر مسکن به اوراق تبدیل می‌شود. سال گذشته یکی از سه بانک پیش‌گفته بزرگترین صندوق املاک و ساختمان را ایجاد کرد که معلوم نیست در چه مرحله‌ای قرار دارد. اما اوراق‌سازی دارایی‌ها برای این بانک‌ها و استفاده از این اوراق برای قرض‌گیری از بانک‌ مرکزی یک سناریوی اصلاحی جدی است که اگر همزمان با ورود مدیریتی و نظارتی شدید بانک مرکزی باشد حتما می‌تواند مانع تداوم شکاف اعسار بانک‌های مذکور و اساسا کلیت شبکه بانکی شود.

نکته اساسی آن است که به هر حال ریسک بسیار زیاد این بانک‌ها در غیاب نظارت بانک مرکزی ناگزیر به شکل تورم در اقتصاد وارد شده و این تورم را الان چه در افزایش نرخ ارز و چه در افزایش کالاها مشاهده می‌کنیم و طبیعتا در این شرایط به دلیل آنکه ثبات اقتصادی یک کالای عمومی است دولت وظیفه دارد نسبت به این بانک‌ها ورود جدی کند‌؛ اما نه به قیمت اعطای جایزه به سهامداران عمده (که معمولا سهامداران خرد را ابزار دفاع از عملکرد بد خود می‌کنند) که در بدترین شرایط نیز با لجبازی تمام حاضر به حرکت در مسیر درست نبودند.

اخبار مرتبط
پیشنهاد سردبیر