بورسان تحولات منابع درآمدی صندوق‌های بازنشستگی را بررسی کرد

هشدار بیمه‌ها برای بازنشستگان

  • افزودن به علاقه‌مندی‌ها
  • اشتراک‌گذاری
  • 3 پسندیدن
واقعیت این است که مهم‌ترین منابع درآمدی صندوق‌های بازنشستگی پرداخت حق بیمه توسط کارکنان فعلی است. اما داده‌ها نشان می‌دهد از نیمه دهه 90 نسبت افرادی که بیمه شده‌اند به جمعیت شاغلان کاهش یافته و مهم‌ترین زنگ خطر صندوق‌های بازنشستگی را به صدا درآورده است. این کاهش در حالی اتفاق افتاده که سهم اندک کارکنان بیمه شده (حدود 10 میلیون نفر در سال 1399) نسبت به مستمری‌بگیران بازنشستگی (18 میلیون نفر در سال 1398) در کنار ناهمسانی شدید بیمه‌شدگان در رسته‌های شغلی متفاوت به نوعی خبر از دو بحران می‌دهد؛ بحرانی درون بازار کار و بحرانی برای فردای بازار کار و دوران بازنشستگی. نکته جالب توجه آن است که علی‌رغم وجود شکاف جنسیتی در بازار کار ایران که عمدتا به نفع مردان است، در حوزه کیفیت شغلی نسبت زنان و مردان بیمه شده به جمعیت شاغل تقریبا برابر است و نکته امیدوارکننده بازار کار اقتصاد ایران است.

بورسان: بررسی تعداد افراد شاغلی که بیمه‌ شده‌اند از چند جهت برای امروز ما مساله مهمی است. اولین ربط بیمه با مساله بازنشستگی است؛ چرا که یکی از اصلی‌ترین منابع درآمدی صندوق‌های بازنشستگی در همه جای دنیا پرداختی بیمه افراد شاغل است. نسبت پشتیبانی یا نسبت تعداد افرادی که بیمه‌ می‌پردازند به تعداد افرادی که مستمری بازنشستگی دریافت می‌کنند در واقع همین معیار را نشان می‌دهد. از طرف دیگر، برخی خبرها حاکی از این است که یارانه ناشی از حذف ارز 4200 در حوزه دارو به بیمه‌ها پرداخت خواهد شد و در نتیجه تنها کسانی که تحت پوشش بیمه هستند از این یارانه سود خواهند برد. مساله دیگر ربط این شاخص با کمک‌های حمایتی‌ای است با این توضیح که برای حمایت از نیروی کار جهت منابع را به سمت بنگاه ببریم یا به سمت خانوار؛ نمونه چنین سوالی در مورد بیماری کرونا مطرح بود. به علاوه مساله بیمه‌ها در سال‌های اخیر نسبت جدی با کسری بودجه دولت پیدا کرده به نحوی که بخش اصلی منابع رفاهی بودجه سالیانه به صندوق‌های بازنشستگی اختصاص می‌یابد. مثلا در لایحه بودجه 1401 حدود 200 هزار میلیارد تومان (همت) منابع برای صندوق‌های بازنشستگی دیده شده که تنها 60 همت از حقوق و دستمزد کارمندان دولت کم‌تر است و برخی از طرح‌ها جنجالی همچون همسان‌سازی حقوق بازنشستگان همچنان روی میز است. به همین دلیل در این گزارش به مساله بیمه‌ها در اقتصاد ایران پرداخته‌ایم تا درک درستی از ابعاد آن پیدا کنیم.

چه تعداد از شاغلان بیمه شده‌اند؟

همانطور که در نمودار زیر مشاهده می‌کنیم، کل افراد در سن کار (15 تا 65 سال) برای سال 1399 حدود 58 میلیون نفر بوده‌اند که از این میان تنها 25 میلیون نفر آن تمایل به فعالیت در بازار کار داشته‌اند (عمدتا به دلیل عدم مشارکت زنان در بازار کار). از این 25 میلیون نفر حدود 23 میلیون نفر در بازار کار شغل پیدا کرده‌اند و از این 23 میلیون نفر تنها 10 میلیون نفر آن دارای بیمه مشاغل بوده‌اند. یعنی در سال 1399 حدود 14 میلیون نفر از افرادی که شغل دارند دارای بیمه نبوده‌اند . هنگامی که این ارقام را با سال 1384 مقایسه می‌کنیم متوجه می‌شویم تقریبا به همان اندازه که به جمعیت شاغل اضافه شده همان میزان نیز به تعداد افراد بیمه شده افزوده شده است. اما آیا باید از این خبر خوشحال باشیم؟

جمعیت بیمه‌شده نسبت به جمعیت شاغل و کل جمعیت در سن کار

بحران صندوق‌های بازنشستگی در نیمه دوم دهه 90

برای آنکه درک بهتری نسبت به تحولات داشته باشیم، بد نیست به نمودار زیر توجه کنیم. نمودار زیر نسبت جمعیت بیمه‌شده به کل جمعیت در سن کار و نیز کل جمعیت شاغل نشان می‌دهد. همانطور که می‌بینیم، به صورت کلی تا حدود سال 1393 نسبت تعداد افراد بیمه شده به جمعیت شاغلین در حال افزایش بوده و حتی تا 43 درصد نیز رسیده است. اما پس از آن دوره به تدریج با افزایش تعداد شاغلین این نسبت کاهش یافته به نحوی که در سال 1398 این نسبت به 41 درصد رسیده است. افزایش جزئی در سال 1399 به دلیل کاهش جمعیت شاغل به دلیل بحران کرونا بوده است و این روند را عوض نمی‌کند. این وضعیت در حالی است که از سال 1393 نسبت جمعیت بیمه شده به کل جمعیت در سن کار (خط آبی) تقریبا ثابت بوده است و خبر از این می‌دهد که در این دوره جمعیت شاغلین افزایش پیدا کرده؛ اما کیفیت شغل کاهش یافته است. اما کاهش کیفیت شغل تنها چیزی نیست که باید از آن ترسید.

طبق آمارهای موجود کل افراد بازنشسته کشور حدود 18 میلیون نفر است که بخش عمده آنان در سازمان تامین اجتماعی است. اما در کمال ناباوری هنگامی که آمار بیمه‌شدگان را مرور می‌کنیم، تنها ده میلیون نفر از شغلان بیمه هستند. این وضعیت برای ساختار مالی صندوق‌های بازنشستگی معنایی ندارد جز اینکه یکی از اصلی‌ترین منابع تامین مالی مستمری بازنشستگان با مساله رو به رو خواهد شد. در واقع این نمودار نشان می‌دهد نه تنها نسبت بیمه‌شدگان به شاغلان کاهش یافته، بلکه نسبت بیمه شدگان به جمعیت بازنشستگان نیز کاهش یافته که باعث شده است نسبت پشیتبای برای صندوق‌های بازنشستگی به شدت کاهش یابد و طبق آمارهای سال 1398 این رقم برای سازمان تامین اجتماعی به زیر 5 برسد. این مساله در کنار افزایش شکاف امید به زندگی و سن بازنشستگی بدانجا منجر خواهد شد که شکاف منابع و مصارف صندوق‌ها همچنان فزاینده شود و صندوق‌های بازنشستگی را به یک ابرچالش اقتصاد ایران تبدیل کند.

نسبت بیمه‌شدگان به کل شاغلین و کل جمعیت

بخش کشاورزی نقطه کور بیمه شغلی

همانطور که در نمودار زیر مشخص است، به صورت کلی بیشترین بیمه‌شدگان در اقتصاد ایران در بخش خدمات فعالیت دارند که برای سال 1399 حدود 6 میلیون نفر بوده‌اند. پس از آن بخش صنعت قرار دارند با 3.4 میلیون نفر و در نهایت بخش کشاورزی است که کم‌ترین تعداد را شامل می‌شود. در واقع به طور نسبی حدود 50 درصد شاغلین بخش خدمات و حدود 40 درصدبخش صنعت بیمه شده‌اند؛ اما شاغلین بخش کشاوری تعداد بسیار کم‌تری بیمه‌شده دارند. اما برای درک دقیق‌تر توجه خود را به نمودار بعد جلب می‌کنیم.

جمعیت بیمه شده و نشده در بخش‌های مختلف صنعت، خدمات و کشاورزی

بیمه شغلی یک کالای لوکس

نمودار زیر توزیع تعداد افراد شاغل و نیز توزیع تعداد افرادی که بیمه شده‌اند را در سال 1399 نشان می‌دهد. بر اساس این نمودار کارکنان مشاغل ساده با 4.4 میلیون نفر بیشترین افراد را تشکیل می‌دهند؛ اما تنها 34 درصد آن‌ها بیمه شده‌اند. این وضعیت برای بخش متصدیان ماشین آلات بسیار بدتر است به نحوی که حدود 3 میلیون شاغل در این بخش فعالیت دارند؛ اما تنها نه درصد آن دارای بیمه هستند. در مقابل بخش مشاغل نیروهای مسلح هستند که 98 درصد آن‌ها بیمه دارند و پس از آن کارکنان دفتری، متخصصان و مدیران هستند که بالای 80 درصد دارای بیمه شغلی هستند. در واقع این نمودار نشان می‌دهد بیمه عملا کالای لوکسی است که افراد کمی به آن دسترسی دارند و همین نمودار به صورت واضحی آنچه در بودجه سالیانه اتفاق می‌افتد را نقد می‌کند. در واقع کمک‌های زیادی که در بودجه‌های سالیانه به صندوق‌های بازنشستگی می‌شود عملا دست افرادی را می‌گیرد که در رده‌ شغل‌ها با کیفیت هستند و به نوعی اگر این کمک‌ها منجر به تورم از طریق کسری بودجه شود عملا فشار بیشتری را بر اقشاری که پوشش بیمه کم‌تری دارند خواهد گذاشت. اما زنان و مردان چه تفاوتی به لحاظ بیمه‌ای دارند؟

نابرابری بیمه افراد بر اساس نوع شغل در سال 1399

زنان بیشتر بیمه‌ شده‌اند یا مردان؟

همانطور که در نمودار زیر مشاهده می‌کنیم، در سال 1399 حدود 1.6 میلیون نفر از زنان بیمه شده‌اند که این رقم برای مردان حدود 8 میلیون نفر بوده است. نسبت این ارقام به کل جمعیت شاغل تقریبا برابر است و حدود 43 درصد بوده است. در واقع این نمودار نشان می‌دهد علی رغم اینکه زنان به صورت سنتی حضور کم‌تری در بازار کار دارند؛ اما از نظر شغلی کیفیت مشابهی نسبت به مردان دارند. در واقع از نظر بیمه میان زنان و مردان شکاف جنسیتی وجود ندارد و این مساله نکته جالب توجهی است.

اخبار مرتبط
پربازدیدهای اخیر
تازه‌ترین‌ها
پیشنهاد سردبیر